એક સીટી બસ સ્ટેન્ડ ની આત્મકથા

એક સીટી બસ સ્ટેન્ડ ની આત્મકથા

શિર્ષક વાંચીને ઘણા ને થયું હશે કે આ તે વળી કઈ જાત નો લેખ. સીટી બસ સ્ટેન્ડ પર તો કઈ લેખ લખાતો હશે. પણ મારા ગુજ્જુભાઈ, તમે આ લેખ વાંચશો તો એમ થશે કે આ તો દરેક અમદાવાદી ની આત્મકથા છે. 

સારા માં સારા બસ સ્ટેન્ડ ની વાત કરીએ તો દુબઈ સૌથી ઉપર આવે. ત્યાના બસ સ્ટેન્ડ એટલા બધા આધુનિક થઇ ગયા છે કે તેમાં એરકન્ડીશન, પીવાનું પાણી, ચાર્જીંગ પોઈન્ટ, બેસવા માટે આરામદાયક ખુરશી, આવતી જતી બસ નું લાઈવ સમયપત્રક વગેરે... સુવિધા ઉપલબ્ધ હોય છે. ભર ઉનાળે આપણા ગુજ્જુભાઈ જેમ એરકન્ડીશન વાળા A.T.M. બુથ માં વધુ માં વધુ સમય લાગે તે રીતે પૈસા ઉપડવા માં મોડું કરે (ઠંડક નો લાભ લેવા) તેમ દુબઈ ના બસ સ્ટેન્ડ પર આખો દિવસ એરકન્ડીશન માં બેસી રહીએ તેવુ મન થાય. 

પણ હવે આપણે દુબઈ થી પાછા અમદાવાદ આવી જઈએ. આપણા બસ સ્ટેન્ડ પણ કાઈ સાવ નાખી દેવા પડે એવા નથી. પછી ભલે ને જાહોજલાલી જેવી સુવિધા નો હોય પણ હવે તો તેમાં બેસવા માટે લોખંડ ની બેંચ પણ મુકેલી છે. ભર ઉનાળે અખો દિવસ પડતા તડકા માં ભલે ને તે ખુબ ગરમ થઇ જાય... પણ ગજવામાંથી પરસેવો લુછવા કાઢેલો રૂમાલ આ ગરમ બેંચ પર રાખી તેના પર બેસી બસ ની રાહ જોવાની મજાજ કૈક ઓર છે. 

આપણા બસ સ્ટેન્ડ નો ઉપયોગ ઘણી રીતે થાય છે. ઘણા સ્ટેન્ડ પર ચા નો ગલ્લો, ગાય-કુતરા નો અડ્ડો, કે પછી ગરીબ કે ભટકતા નિરાશ્રિતો માટે રહેવા સુવાની જગ્યા બની રહે છે. બાકી ઘણા લોકો તો બસ પકડવાની જગ્યા તરીકે પણ ઉપયોગ કરે છે! સવાર થી સાંજ સુધી જાત જાત ના લોકો અહી આવતા હશે. કોલેજે થી ભાગેલા છોકરા છોકરી એક બીજાનો હાથ પકડી, મોઢા પર દુપટ્ટો બાંધી સાંજ સુધી બસ સ્ટેન્ડ પરજ બેસી રહેતા હોય છે. તો ગાળામાં ટાઇ પેરી, નવા બુટ, ઈસ્ત્રી વાળો સફેદ શર્ટ, અપ ટુ ડેટ થઈને ઈન્ટરવ્યું માટે જતો કોઈ યુવાન, કલાકો સુધી બસ ની રાહ જોઈ થાકીને ટાઇ ઢીલી કરી, વારે વારે પરસેવો લૂછતો અને અંતે રીક્ષા માં બેસતા વખતે ભીના મોર જેવો થઇ ગયેલા જોવા મળશે. 

આજકાલ તો બસ સ્ટેન્ડ પર લગાવેલા જાહેરાતો ના મોટા મોટા બોર્ડ પણ ખુબ મજાના હોય છે. એ જાહેરાત નો ઉપયોગ લોકો તેમની આગવી કલાકારી કરવા કે તેના પર ચિત્રકારી કરવા કરતા હોય છે. જાહેરાતો માં દર્શાવેલા કલાકારો ના ચહેરા પર મૂછો દોરવી, સૂચનો લખવા, પ્રેમી પંખીડા પોતાનું નામ લખી ફરતું દિલ નું ચિત્ર બનાવે, કોઈ પાન ની પિચકારી મારે. જાહેરાત ના વિશાળ બોર્ડ પર થોડા દિવસ પછી કોઈએ ટયુશન ક્લાસ કે વજન ઘટાડો ની જાહેરાત ના કાગળ ની હારમાળા જોવા મળે. આ જાહેરાત બોર્ડ દિવસે તો લોકોને છાયડો આપે અને રાત્રે તેની જગમગ થતી લાઈટ અજવાળું ફેલાવે. 

બસ ની રાહ જોતા લોકો ને જોઈએ તો તેનો નજારો જ કાઈ અલગ પ્રકાર નો હોય. બે અજાણ્યા બહેનો બસ ની રાહ જોતા જોતા વાતો કરવા લાગી જાય ને વાત કરતા કરતા દુરથી નજર પણ કરી લે કે બસ તો નથી આવતી ને.. અને જો બસ આવતી દેખાય તો ચાલતી વાત અધવચે મૂકી ને સીધા બસ તરફ દોટ મુકવાની. ઘડી ભાર માં તો બંન્ને બહેનો જાણે કે સાવ અજાણ્યા થઇ જાય. 

હવે તો આ બસ ના ડ્રાઈવર પણ એવા અક્કડ થઇ ગયા છે કે બસ ને સ્ટેન્ડ સિવાય તો બીજે ક્યાંઈ ઉભી ના રાખે. પછી ભલે ને રસ્તા માં કોઈ બહેન કાંખ માં છોકરું લઇને દોડતા બસ પકડવા આવે. કોઈ વાર તો એવું બને કે નોકરી પર જવા નીકળેલા, પોતાના ઘરે થી બસ સ્ટેન્ડ તરફ ચાલતા જતા હોય, ત્યાં અચનાક સામેથી બસ આવતી દેખાય... આ જનાબ તો સ્ટેન્ડ તરફ દોડ મુકે પણ ફરી પાછું પોજીશન માં પંચર પડે તેમ એમને થાય કે ઓફીસ માં મોટા એક્સીક્યુટીવ હોઈએ ને બસ માટે આમ જાહેરમાં દોડાય એ સારું નો લાગે ને... પછી તો નજર સામેજ સ્ટેન્ડ પર ઉભેલા લોકો ધક્કા મુક્કી કરી બેસી બસ ઉપડી જતા જોઈ અફસોસ કરે કે આજે ફરી પાછું ઓફીસ મોડું થશે ને બોસ નો ઠપકો સંભાળવો પડશે. પણ આવું તો રોજ થાય એ ના પોસાય, એટલે હવે આવા એક્સીક્યુટીવ લોકો પાસે બોઉં વિકલ્પ નથી વધતા,,, કાતો NANO વસાવી લે ને કાતો જાહેર માં મોટી ફાંદ હલાવતા દોડી બસ પકડવાનું શીખી લે. 

બસ સ્ટેન્ડ પર કેટલીયે હરીફાઈઓ થતી હશે. જો ગણતરી કરવા બેસીએ તો બસ સ્ટેન્ડ ઓલમ્પિક નું આયોજન કરી મેડલ આપવા પડે... જેમ કે બાંકડા પર સૌથી પહેલા બેસી જવું, બસ આવતી જોઇને પહેલા ઉભા થઇ બહાર આવી જવું, દુર થી બસ ની ઝડપ નો અંદાજ મેળવી તેનો પાછલો દરવાજો આવે એવી જગ્યા એ ઉભા રહી જવું, પછી ધક્કા મુક્કી કરી બસ માં બેસી ને જાણે કે તરતા ન આવડતું હોય એવા વ્યક્તિ ને ઊંડા પાણી માં ધક્કો માર્યો હોય, અને તે બહાર આવવા માટે જેમ બંને હાથે જહેમત કરે તેમજ  ખીચો ખીચ ભરેલી બસ માં ગમે તેમ કરી આગળ વધી સીટ મેળવી લેવી.. 

બોર્ડ ની પરીક્ષા માં પાંચ વખત ફેઈલ થયા પછી જેમ તેમ કરી કાપલી ની મદદ થી પાસ થયા કરતા પણ વધુ આનંદ બસ માં સીટ મેળવવા નો થાય છે. બદનસીબી તો ત્યારે છે કે આટઆટલી મહેનત ને ધક્કા માર્યા પછી પણ જો બસ માં કોઈ ઘરડા દાદા કે માજી માટે જીતેલી સીટ નો ત્યાગ કરવો પડે તેનું દુઃખ ચઢાવો પાસ થયા પછી પણ ફેરસુધારા માં નાપાસ થઈએ તેવું છે. આપણી બસ માં સગર્ભા, સ્ત્રી, ઘરડાઓ, તેમજ સ્વાતંત્ર સેનાની માટે અલગ સીટ ની (ખાલી નામ ની) વ્યવસ્થા હોય છે. પણ હકીકત માં આ સીટ અપડાઉન કરનારાઓએ પચાવી પાડી છે. 

ઘણી વાર રમુજ પણ થતી હોય છે. મ્યુનીસીપલ કોર્પોરેશન ના અંગત સલાહકાર હોય તેમ બસ સ્ટેન્ડ પર રાહ જોતા દરેક લોકો વણમાગી સલાહ આપતા હોય છે. અમદાવાદી આમ પણ સૌથી સસ્તી વસ્તુ સલાહ આપવામાં આગળ અને સૌથી મોંઘી વસ્તુ મદદ માં પાછળ હોય છે. એમાં પણ જો તમે બહારગામ થી આવેલા હો તો બસ પૂરું થઇ ગયું સમજો. તમને ભલે બધી ભાન પડતી હોય, ખબર હોય કે ક્યાં રૂટ ની કઈ બસ પકડવાની છે... પણ પેલા સલાહકાર મિત્રો ટાઇમ પાસ કરવા આવી જશે.. તમે એક કામ કરો, તમારે જો કાલુપુર જવું હોય તો ૮૦૦ ની બસ આવે તે પકડી લો. બીજો કહેશે કે ના ના એ બસ તો બહુ ફેરવી ને લઇ જશે. આ ભાઈ તો નવા છે, એમને ખ્યાલ ના આવે. તમે એક કામ કરો.. ૫૨/૨ માં બેસી જાઓ.. તમને ગીતા મંદિર ઉતારી દેશે ત્યાંથી તમને ૫ રૂપિયા માં છકડો મળી જશે. અને વાત માં ને વાત માં બસ આવે એટલે પેલા બંને બેસી જશે ને બહારગામ વાળા ને બસ ઉપડી જશે પછી ખબર પડશે કે મારે પણ બેસવાનું હતું... 

એક કલાક થઇ પણ બસ નાં આવી. સ્ટેન્ડ પર રાહ જોઈ જોઈ ને થાકી અંતે મગજ માં ગણતરી કરી કે રીક્ષા કરીશ તો રૂપિયા ૩૦ થશે અને બસ માં જઈશ તો રૂપિયા ૫ થશે, પણ જો ઓફીસ મોડો પડીશ તો અડધી રાજા કાપી લેશે. તો હવે રીક્ષા કરી લેવી જોઈએ. તો પણ હજુ ૫ મિનીટ રાહ જોઉં... જો હવે બસ ના આવે તો રીક્ષા કરી લઉ. આવું તો છેલ્લા ૧ કલાક માં કેટલીય વાર વિચારી જોયું.. પણ અંતે દિલ પર પત્થર મૂકી રીક્ષા વાળા ને ઉભો રાખ્યો. તેમાં બેઠા ને રીક્ષા હજુ થોડી આગળ વધી ત્યાંજ પાછળ થી બસ આવી ને ઓવરટેક કરી ને આગળ નીકળી. સ્ટેન્ડ પર ઉભેલા બીજા લોકોને બસ મળી ગઈ ને એ પાછા બારી માંથી ડોકું કાઢી પેલા રીક્ષા માં બેઠેલા તરફ જોઈ મનમાં ને મનમાં હસતા. 

કાયમ બસ માં અપડાઉન કરવા વાળા લોકો બધા થી અલગ તરી આવે. ચહેરા પર અલગ પ્રકાર નો ગુમાન હોય, બીજા પેસેન્જર, ચાની લારી વાળા વગેરે ને પણ તેઓ જાણતા હોય. સ્ટેન્ડ પર આવતાજ બીજા ને ઉભા કરી તેમના બાકડા પર બેસી જવાનું, ફોન કરી બસ નું લોકેશન જાણી લેવાનું ને બસ આવે એટલે ગમે તેલી ભીડ હોય પણ આ ભાઈ તો એબ થી આગળ ના દરવાજેથી બસ માં ચડે ને ડ્રાઈવર પાસે બોનેટ પર બેસી આરામ થી મસાલો બનાવીને ખાશે. અગાઉ થી પાસ લીધેલો હોય એટલે આમને ટીકીટ લેવાની તો કોઈ માથાકૂટ નહિ, પણ દેખાવ તો એવો કરે કે પોતે કોર્પોરેશન ના જમાઈ છે, ને ટીકીટ લેવી નો પડે... ચાલુ બસે ડ્રાઈવર ને કંડકટર સાથે મોટેથી વાતો કરે જાણે કે તેમના સગા જ હોય. બીજા લોકોને તો આમના વર્તન થી એવુક લાગે કે આ કોઈ મોટું માથું લાગે છે. બસ સ્ટેન્ડ પર બસ કરતા રીક્ષા વધુ મળતી હોય છે. 

આપણા અમદાવાદી ડ્રાયવર ને બસ ઉભી રાખવા કરતા ઉપાડી દેવામાં વધુ રસ હોય છે. લોકો સલામતી થી ચઢી ગયા તેનું ધ્યાન પણ નથી આપતા, પણ લોકો ઓછા ચડે તેવી રીતે જ બસ હંકારી મુકવા માં આ લોકોને ફાવટ આવી ગઈ હોય છે. મોટે ભાગે તો બસ આવે તે ઉપરથી ભરેલી આવે ને હમેશ ની માફક લોકો એ બે ક ત્રણ બસ જાય પછી જ ચડવાની જગ્યા મળે. અમદાવાદી તો હવે બોઉં હોશિયાર હોય છે, ભરેલી બસ જો આવે તો તે ઉભી જ ના રહે એટલે તેઓ હવે સીધા નજીક ના ટ્રાફિક સિગ્નલ પર ઉભા રહી જાય છે ને બસ આવે એટલે લટકી પડે છે. એક અનુમાન મુજમ, બસ સ્ટેન્ડ કરતા ટ્રાફિક સિગ્નલ પર બસ વધુ ઉભી રહે છે. 

જેમ જેમ રાત પડતી જશે તેમ તેમ પેસેન્જર ની સંખ્યા માં ઘટાડો થશે અને ગરીબ, નિરાશ્રિતો ની સંખ્યા માં વધારો થતો જશે. પેલું પ્રેમી પંખીડું ઉભું થાય તો બિચારા થાકેલો મજુર ત્યાં સુવા ની રાહ જોતા હશે. ગમે તે કહીએ, પણ આ સીટી બસ એ દરેક શહેર ની કરોડરજ્જુ માફક છે. જેમ ફરતું પાણી અતિશુદ્ધ હોય તેમ આ બસ આપણા શહેર ને ફરતું રાખે છે. સવારે સ્મિત આપતા કંડક્તર સાંજે ભુરાયેલો જોવા મળશે. ૨ રૂપિયા ના છુટા પૈસા માટે પણ યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ ઉભી થઇ જશે.

પણ ક્યારેય આપણે એવો સંકલ્પ ના લઈએ.. કે હમેશા બસ સ્ટેન્ડ પર લાઈન લગાવી ને જ ઉભા રહીએ, અને જયારે બસ આવે ત્યારે પ્રથમ આવનાર ને પ્રથમ બેસવા મળે. બસ માં બેસીયે ત્યારે છુટા પૈસા થી ટીકીટ લઈએ. આમ તો પેન્ટ ના પાછળ ના ખીચા પરચુરણ થી ભરાઈ ને લાંબા થઇ ગયા હશે. પણ બસ માં તો ખોટું બોલીને છુટા નહિ આપવાની ટેવ ક્યારે જશે... બાળકો ની સાચી ઉમર બતાવી, તેની પણ અડધી ટીકીટ લઈએ.. અને ખાલી ૨ કે ૩ રૂપિયા માટે આપણા બાળકો ની સામેજ ખોટું નહિ બોલીએ. બની શકીએ તો એક વાર આગ્રહ કરી કોઈ બીજાને બેસવા માટે પોતાની સીટ આપીએ. સમય મળે તો ક્યારેક કન્ડકટર ને ઠંડુ પાણી આપીએ અને વાતો માં તેમના એક વાર વખાણ કરીએ કે ભાઈ... તમે બોઉં સારું અને સમ્માનનીય કામ કરો છો....

મારું તો માનવું છે કે લેખકો એ જંગલ કે પહાડો પર એકાંત માં જઈને લખવાનું માંડી વાળી અમદાવાદ ના ભરચક કોઈ પણ બસ સ્ટેન્ડ પર બેસી લખવાનું શરુ કરી દેવું જોઈએ ત્યાંતો લખવા માટે ભાતભાત ના વિષય અને પાત્રો પણ મળી રહેશે.

સારું ચાલો ત્યારે... મારી બસ દુરથી આવતી દેખાય છે. એ આવજો... 

~ ચિંતન પંડ્યા